Дар марҳилаи муосири рушди ҷомеа муқовимат ба коррупсия яке аз масъалаҳои муҳимми сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад. Коррупсия ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ метавонад ба фаъолияти муътадили институтҳои давлатӣ, татбиқи самараноки сиёсати иҷтимоию иқтисодӣ, таъмини адолати иҷтимоӣ ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандон таъсири манфӣ расонад. Аз ҳамин сабаб, пешгирӣ ва коҳиш додани омилҳои коррупсионӣ танҳо вазифаи мақомоти махсусгардонидашуда набуда, балки яке аз самтҳои муҳимми таҳкими давлатдорӣ ва рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд мебошад.

Моҳияти хавфноки коррупсия дар он зоҳир мегардад, ки он метавонад муносибатҳои ҷамъиятиро аз доираи меъёрҳои ҳуқуқӣ берун намуда, ба ҷойи принсипҳои қонуният, баробарӣ ва адолат манфиати шахсӣ ё гурӯҳиро афзал гардонад. Ҳангоме ки истифодаи ваколат ё имконияти хизматӣ ба воситаи ба даст овардани манфиати ғайриқонунӣ табдил меёбад, самаранокии идоракунӣ коҳиш ёфта, эътимоди шаҳрвандон ба институтҳои давлатӣ осеб мебинад. Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия бояд пеш аз ҳама ба ҳифзи қонуният, манфиатҳои давлату ҷомеа ва таъмини фаъолияти солими институтҳои давлатӣ равона гардад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои муқовимат ба коррупсия заминаҳои ҳуқуқӣ ва институтсионалии дахлдор ташаккул ёфтаанд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия» асосҳои ҳуқуқӣ ва ташкилии фаъолиятро дар ин самт муайян менамояд. Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 бошад, татбиқи сиёсати давлатиро дар ин самт ба низоми дарозмуддат ва мақсаднок табдил додааст. Муҳим он аст, ки сиёсати зиддикоррупсионӣ танҳо ба ошкор ва ба ҷавобгарӣ кашидани шахсони гунаҳкор маҳдуд нашуда, пешгирии сабабу шароитҳои ба коррупсия мусоидаткунанда, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, такмили идоракунӣ, шаффофият ва иштироки ҷомеаро низ дар бар мегирад.

Аз нуқтаи назари илмӣ муқовимат ба коррупсия бояд ҳамчун низоми мураккаби чораҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, ташкилӣ, иҷтимоӣ, маърифатӣ ва технологӣ арзёбӣ карда шавад. Таҷриба нишон медиҳад, ки танҳо зиёд намудани ҷазо наметавонад мушкилотро пурра ҳал намояд. Агар сабабҳои институтсионалӣ, аз ҷумла расмиёти аз ҳад мураккаб, норасоии шаффофият, назорати нокифоя, сатҳи пасти маърифати ҳуқуқӣ ё номуайянии масъулият бартараф карда нашаванд, эҳтимоли пайдо шудани шаклҳои нави рафтори коррупсионӣ боқӣ мемонад. Аз ин рӯ, самти асосии сиёсати муосир бояд аз мубориза бо оқибатҳо ба пешгирии хавфҳо гузарад.

Муқовимат ба коррупсия бо таҳкими давлатдории миллӣ робитаи мустақим дорад. Давлатдории устувор пеш аз ҳама ба волоияти қонун, самаранокии институтҳо, масъулияти мақомоти давлатӣ, ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон ва эътимоди ҷомеа такя мекунад. Вақте шаҳрванд итминон дорад, ки масъалаи ӯ дар асоси қонун, бо риояи меъёрҳои ягона ва бе таъсири муносибатҳои шахсӣ ҳал мегардад, эътимоди ӯ ба давлат тақвият меёбад. Эътимоди ҷамъиятӣ бошад, яке аз муҳимтарин сармояҳои иҷтимоии давлат мебошад.

Коррупсия ҳамзамон метавонад ба рушди иқтисодӣ таъсири манфӣ расонад. Дар муҳите, ки расмиёти иқтисодӣ ношаффоф аст ва имконияти гирифтани бартарии ғайриқонунӣ вуҷуд дорад, рақобати солим маҳдуд мегардад. Соҳибкоре, ки қонунро риоя мекунад, набояд дар мавқеи нобаробар бо шахсе қарор гирад, ки тавассути роҳҳои ғайрирасмӣ бартарӣ ба даст меорад. Таъмини шароити баробар барои фаъолияти соҳибкорӣ, шаффофияти расмиёти иҷозатномадиҳӣ, андозбандӣ, гумрукӣ ва хариди давлатӣ метавонад ба беҳтар шудани фазои иқтисодӣ ва самаранок истифода шудани захираҳо мусоидат намояд.

Робитаи муқовимат ба коррупсия бо рушди устувор низ бисёрҷанба мебошад. Рушди устувор маънои танҳо афзоиши нишондиҳандаҳои иқтисодиро надорад. Он рушди мутавозини иқтисодӣ, иҷтимоӣ, институтсионалӣ ва экологиро дар бар мегирад. Агар маблағҳои ба маориф, тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ, инфрасохтор ва дигар бахшҳои муҳим равонашуда самаранок истифода шаванд, сифати хизматрасониҳо беҳтар мегардад ва натиҷаҳои барномаҳои давлатӣ бештар эҳсос мешаванд. Аз ҳамин ҷиҳат, шаффофияти молиявӣ ва назорати истифодаи захираҳои давлатӣ ҷузъи муҳимми рушди устувор мебошанд.

Дар пешгирии коррупсия такмили идоракунии давлатӣ аҳаммияти калидӣ дорад. Ҳар қадаре ки вазифа, ваколат ва масъулияти сохторҳо дақиқтар бошанд, имконияти қабули қарорҳои субъективӣ камтар мегардад. Стандартизатсияи хизматрасониҳо, муқаррар намудани муҳлати равшан, муайян кардани меъёрҳои қабули қарор ва дастрас намудани маълумот барои шаҳрвандон ба коҳиши хавфҳои коррупсионӣ мусоидат мекунанд. Ин раванд бояд ҳамзамон бо баланд бардоштани масъулияти хизматчиёни давлатӣ ва рушди ахлоқи касбӣ амалӣ карда шавад.

Рақамикунонии идоракунии давлатӣ яке аз имкониятҳои нави пешгирии коррупсия мебошад. Хизматрасониҳои электронӣ, пардохтҳои ғайринақдӣ, гардиши ҳуҷҷатҳои электронӣ, хариди давлатии рақамӣ ва низоми пайгирии муроҷиатҳо метавонанд тамоси мустақими нолозими шаҳрванд бо шахси мансабдорро кам намуда, шаффофияти амалиётро зиёд намоянд. Бо вуҷуди ин, технология танҳо восита аст. Агар равандҳои идоракунӣ мураккаб ва меъёрҳои масъулият номуайян бошанд, танҳо ба шакли электронӣ гузаронидани онҳо натиҷаи пурра намедиҳад. Бинобар ин, рақамикунонӣ бояд бо содагардонии расмиёт ва ислоҳоти идоракунӣ пайваст карда шавад.

Ҷузъи дигари муҳим ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ мебошад. Муносибати оштинопазир нисбат ба коррупсия танҳо тавассути тарс аз ҷавобгарӣ ташаккул намеёбад. Барои ин зарур аст, ки поквиҷдонӣ, адолат, масъулият ва эҳтиром ба қонун ба арзишҳои устувори шахсӣ ва ҷамъиятӣ табдил ёбанд. Чунин тарбия бояд аз оила оғоз гардида, дар муассисаҳои таълимӣ идома ёбад ва дар фаъолияти касбӣ тақвият дода шавад.

Махсусан, муассисаҳои таълимӣ метавонанд дар пешгирии дарозмуддати коррупсия нақши муҳим дошта бошанд. Мактаб ва донишгоҳ на танҳо ҷойи додани дониш, балки муҳити ташаккули рафтори иҷтимоӣ мебошанд. Агар дар муассисаи таълимӣ баҳогузорӣ одилона, муносибат шаффоф ва қоидаҳо барои ҳама яксон бошанд, хонанда ва донишҷӯ адолатро дар амал таҷриба мекунанд. Ин таҷриба метавонад ба муносибати онҳо дар фаъолияти касбӣ ва шаҳрвандии минбаъда таъсир расонад.

Нақши ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма низ назаррас аст. Ҷомеаи фаъол метавонад ба шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ, муҳокимаи масъалаҳои ҷамъиятӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ мусоидат намояд. Дар айни замон, назорати ҷамъиятӣ бояд масъулиятнок, далелнок ва дар доираи қонун сурат гирад. Мубориза бо коррупсия набояд ба айбдоркунии беасос ё паҳн намудани маълумоти тасдиқнашуда табдил ёбад.

Дар маҷмуъ, муқовимат ба коррупсия масъалаи як ниҳод ё як давраи муайян нест. Он раванди пайвастаи такмили давлат ва ҷомеа мебошад. Пешгирии коррупсия ҳар қадар бештар ба таҳлили хавфҳо, шаффофияти равандҳо, баланд бардоштани сифати идоракунӣ, маърифати ҳуқуқӣ ва иштироки масъулиятноки шаҳрвандон такя кунад, ҳамон қадар натиҷаҳои он устувортар хоҳанд буд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон идомаи сиёсати пайгиронаи зиддикоррупсионӣ метавонад ба таҳкими волоияти қонун, эътимоди шаҳрвандон, самаранокии идоракунии давлатӣ ва истифодаи оқилонаи захираҳои миллӣ мусоидат намояд. Дар ниҳоят, ҷомеаи дорои сатҳи баланди қонуният ва поквиҷдонӣ заминаи боэътимод барои давлатдории устувор ва рушди дарозмуддат мебошад. Муқовимат ба коррупсия аз ҳамин ҷиҳат на танҳо вазифаи ҳуқуқӣ, балки омили муҳими ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва таъмини ояндаи устувори давлату ҷомеа мебошад.

 Амирхонзода Хуршед-муовини
директори Маркази ҷумҳуриявии
таълимию методӣ