Рушди босуръати технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ дар даҳсолаҳои охир муносибати давлат ва шаҳрвандро ба таври ҷиддӣ тағйир додааст. Агар дар низоми анъанавии идоракунӣ шаҳрванд барои гирифтани аксари хизматрасониҳо маҷбур буд шахсан ба мақомоти дахлдор муроҷиат намуда, ҳуҷҷатҳои зиёд пешниҳод кунад ва марҳилаҳои гуногуни маъмуриро тай намояд, технологияҳои рақамӣ имконият медиҳанд, ки қисми зиёди ин равандҳо сода, шаффоф ва дастрас гарданд. Аз ҳамин ҷиҳат, рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ на танҳо масъалаи навсозии технологӣ, балки яке аз механизмҳои муҳими такмили идоракунии давлатӣ ва пешгирии омилҳои коррупсионӣ мебошад.

Аз нуқтаи назари илмӣ, байни мураккабии расмиёти маъмурӣ ва хавфи пайдо шудани муносибатҳои ғайрирасмӣ робитаи муайян вуҷуд дорад. Ҳар қадаре ки шаҳрванд барои гирифтани як хизматрасонӣ ба шумораи зиёди шахсони масъул муроҷиат кунад, ҳуҷҷатҳои зиёд ҷамъ оварад ва муҳлати қабули қарор номуайян бошад, ҳамон қадар имконияти дахолати субъективӣ зиёд мегардад. Рақамикунонӣ имкон медиҳад, ки чунин нуқтаҳои тамос коҳиш дода шуда, тартиби хизматрасонӣ ба алгоритми равшан табдил дода шавад.

Яке аз афзалиятҳои муҳими хизматрасонии электронӣ кам шудани тамоси мустақими нолозим байни шаҳрванд ва шахси мансабдор мебошад. Агар ариза ба таври электронӣ қабул карда шавад, маълумоти зарурӣ тавассути пойгоҳҳои давлатӣ санҷида шавад, пардохт ғайринақдӣ анҷом ёбад ва натиҷа низ дар шакли электронӣ дастрас гардад, имконияти таъсири муносибатҳои ғайрирасмӣ маҳдуд мешавад. Ҳамзамон, ҳамаи марҳилаҳои хизматрасонӣ метавонанд дар низоми электронӣ сабт шаванд.

Маҳз ҳамин хусусияти бақайдгирии электронӣ барои пешгирии коррупсия аҳаммияти махсус дорад. Дар низоми рақамӣ метавон муайян кард, ки муроҷиат кай ворид гардид, ба кадом корманд ирсол шуд, дар кадом марҳила қарор дорад, чӣ қадар вақт барои баррасӣ сарф гардид ва дар асоси кадом меъёр қарор қабул шуд. Чунин пайгиришавандагӣ масъулияти кормандонро зиёд намуда, имконияти назорати дохилӣ ва берунаро васеъ месозад.

Рақамикунонӣ инчунин ба стандартизатсияи хизматрасониҳо мусоидат мекунад. Дар низоми самараноки электронӣ шаҳрванд пешакӣ медонад, ки барои гирифтани хизматрасонӣ кадом ҳуҷҷатҳо лозиманд, муҳлати баррасӣ чӣ қадар аст, маблағи расмии пардохт чӣ андоза мебошад ва дар кадом ҳолатҳо рад кардани ариза имконпазир аст. Чунин равшанӣ имконияти пешниҳоди талаботи иловагии беасосро коҳиш медиҳад.

Яке аз принсипҳои муҳими идоракунии рақамӣ бояд он бошад, ки давлат аз шаҳрванд маълумотеро, ки аллакай дар ихтиёри мақомоти давлатӣ қарор дорад, такроран талаб накунад. Мубодилаи боэътимоди байниидоравии маълумот метавонад шумораи маълумотномаҳо, нусхаҳои ҳуҷҷатҳо ва муроҷиатҳои такрориро кам намояд. Барои шаҳрванд ин сарфаи вақт ва хароҷот аст, барои давлат бошад, имкони беҳтар намудани сифати идоракунӣ.

Пардохтҳои электронӣ ва ғайринақдӣ низ барои шаффофияти хизматрасониҳои давлатӣ аҳаммияти муҳим доранд. Ҳангоми анҷом додани пардохт дар низоми расмӣ маблағ, таъинот, сана ва гирандаи он сабт мегардад. Ин ҳолат имконияти назорати молиявиро афзоиш дода, хавфи пардохтҳои ғайрирасмиро коҳиш медиҳад.

Самти дигари муҳим хариди давлатии электронӣ мебошад. Хариди давлатӣ соҳаест, ки дар он ҳаҷми назарраси захираҳои молиявӣ истифода мешавад. Аз ин рӯ, шаффофияти эълони озмун, талабот ба иштирокчиён, пешниҳодҳои нархӣ, натиҷаи озмун ва иҷрои шартнома аҳаммияти калон дорад. Низоми рақамӣ метавонад на танҳо маълумотро сабт кунад, балки тавассути таҳлили маълумот баъзе аломатҳои хавфро низ муайян намояд. Масалан, такроршавии доимии як гурӯҳи иштирокчиён, тақсим намудани як харид ба қисмҳои хурд ё тағйироти ғайримуқаррарии арзиши шартнома метавонад барои таҳлили иловагӣ асос гардад.

Рушди технологияҳои таҳлили маълумот ва зеҳни сунъӣ дар оянда имконият медиҳад, ки идоракунии давлатӣ бештар ба таҳлили хавфҳо такя намояд. Бо истифода аз алгоритмҳои мувофиқ метавон амалиёти ғайримуқаррариро муайян карда, захираҳои назоратиро ба соҳаҳои дорои хавфи бештар равона намуд. Аммо истифодаи чунин технологияҳо бояд бо кафолатҳои ҳуқуқӣ, шаффофияти алгоритмҳо, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва назорати инсонӣ ҳамроҳ бошад.

Рақамикунонӣ набояд ҳамчун ҳадафи худкифо фаҳмида шавад. Ба шакли электронӣ гузаронидани як тартиби мураккаб ҳанӯз маънои ислоҳоти воқеиро надорад. Пеш аз рақамикунонӣ бояд таҳлил карда шавад, ки оё ҳамаи марҳилаҳои расмиёт воқеан заруранд, оё ҳуҷҷатҳои талабшаванда асос доранд ва оё қабули қарорро метавон сода намуд. Танҳо баъд аз чунин таҳлил технология метавонад самаранокии воқеӣ диҳад.

Ҳамзамон бо имкониятҳо рақамикунонӣ хавфҳои нав низ ба вуҷуд меорад. Дастрасии ғайриқонунӣ ба маълумот, истифодаи нодурусти ваколатҳои рақамӣ, тағйир додани маълумот, ҳамлаҳои киберӣ ва ихроҷи маълумоти шахсӣ аз ҷумлаи чунин хавфҳо мебошанд. Аз ин рӯ, амнияти киберӣ, назорати дастрасӣ, сабти амалиёти истифодабарандагон ва аудити мунтазами низомҳои иттилоотӣ бояд қисми ҷудонашавандаи идоракунии рақамӣ бошанд.

Масъалаи дастрасии баробар низ муҳим аст. Рақамикунонӣ набояд боиси маҳдуд шудани дастрасии шаҳрвандоне гардад, ки имконияти истифодаи технология ё малакаи кофии рақамӣ надоранд. Аз ин рӯ, рушди хизматрасониҳои электронӣ бояд бо баланд бардоштани саводнокии рақамӣ ва нигоҳ доштани роҳҳои дастрас барои гурӯҳҳои ниёзманд ҳамоҳанг карда шавад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ дорои имконияти бузурги иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва институтсионалӣ мебошад. Он метавонад вақти шаҳрвандонро сарфа кунад, хароҷоти маъмуриро кам намояд, дастрасии аҳолиро дар минтақаҳои гуногун беҳтар созад ва ҳамзамон шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатиро баланд бардорад.

Муҳим аст, ки дар маркази чунин ислоҳот на технология, балки шаҳрванд қарор дошта бошад. Хизматрасонии рақамии босифат он аст, ки барои шаҳрванд сода, фаҳмо, зуд, бехатар ва пешгӯишаванда бошад. Вақте шаҳрванд метавонад тамоми раванди хизматрасониро пайгирӣ кунад ва меъёрҳои қабули қарорро пешакӣ донад, фазои муносибатҳои ғайрирасмӣ ба таври назаррас маҳдуд мегардад.

Ҳамин тариқ, рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ метавонад ба яке аз воситаҳои муассири коҳиш додани омилҳои коррупсионӣ табдил ёбад, агар он бо содагардонии расмиёт, ҳамгироии маълумот, пардохтҳои шаффоф, масъулияти кормандон, ҳифзи маълумот ва назорати самаранок пайваст карда шавад. Гузариш аз идоракунии анъанавӣ ба идоракунии рақамии ба шаҳрванд нигаронидашуда метавонад на танҳо сифати хизматрасониҳоро беҳтар созад, балки ба таҳкими эътимоди ҷомеа ва рушди давлати муосир мусоидат намояд.

Улфатов Мунис-мудири
шуъбаи ТИК-и Маркази
ҷумҳуриявии таълимию методӣ