Таҳкими волоияти қонун ва ташаккули ҷомеаи дорои масъулияти баланди шаҳрвандӣ бидуни рушди маърифати ҳуқуқӣ имконнопазир аст. Қонун танҳо дар ҳолате метавонад ба воситаи воқеии танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ табдил ёбад, ки шаҳрвандон моҳияти онро дарк кунанд, ҳуқуқу уҳдадориҳои худро донанд ва риояи талаботи қонунро ҳамчун меъёри табиии рафтори худ қабул намоянд. Аз ҳамин ҷиҳат, маърифати ҳуқуқӣ яке аз заминаҳои бунёдии ташаккули фарҳанги зиддикоррупсионӣ мебошад.

Маърифати ҳуқуқӣ набояд танҳо бо аз ёд намудани қонунҳо ё донистани истилоҳоти ҳуқуқӣ маҳдуд карда шавад. Он маҷмӯи дониш, шуур, арзиш, малака ва рафтори ҳуқуқиро дар бар мегирад. Шаҳрванди дорои маърифати ҳуқуқӣ бояд на танҳо донад, ки кадом амал қонунӣ ё ғайриқонунӣ аст, балки тавонад ҳуқуқи худро ҳимоя кунад, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром намояд ва дар вазъияти мураккаб роҳи қонуниро интихоб кунад.

Фарҳанги ҳуқуқӣ дар сатҳи баландтар аз дониш қарор дорад. Он ҳолатест, ки эҳтиром ба қонун, адолат, масъулият ва ҳуқуқи дигарон ба қисми устувори ҷаҳонбинии шахс табдил меёбад. Маҳз дар заминаи чунин фарҳанг муносибати устувори зиддикоррупсионӣ ташаккул меёбад.

Фарҳанги зиддикоррупсионӣ маънои онро дорад, ки шахс коррупсияро на танҳо аз сабаби эҳтимоли ҷазо рад мекунад, балки онро бо арзишҳои шахсии худ номувофиқ медонад. Барои чунин шахс гирифтани бартарии ғайриодилона, истифодаи муносибатҳои шахсӣ барои канор гузоштани қонун ё истифодаи мақоми хизматӣ ба манфиати шахсӣ рафтори қобили қабул нест.

Ташаккули чунин ҷаҳонбинӣ раванди дарозмуддати иҷтимоӣ мебошад. Он аз муҳити оила оғоз меёбад. Кӯдак дар оила аввалин тасаввуроти худро дар бораи ростқавлӣ, адолат, масъулият ва эҳтироми ҳуқуқи дигарон пайдо мекунад. Агар дар муҳити оила меҳнати ҳалол, иҷрои ваъда, эҳтироми моликияти дигарон ва муносибати одилона арзиш дошта бошанд, барои ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ заминаи мусоид пайдо мешавад.

Марҳилаи баъдӣ муассисаи таълимӣ мебошад. Мактаб на танҳо бояд дар бораи ҳуқуқ ва қонун маълумот диҳад, балки худ намунаи муҳити одилона бошад. Хонанда қонунро танҳо аз китоб намеомӯзад. Ӯ муносибати омӯзгор, тартиби баҳогузорӣ, баробарии қоидаҳо ва тарзи ҳалли баҳсҳоро мушоҳида мекунад. Агар муҳити таълимӣ ба адолат ва шаффофият асос ёбад, донишҳои назариявӣ ба таҷрибаи воқеии иҷтимоӣ табдил меёбанд.

Дар муассисаҳои таҳсилоти касбӣ ва олӣ маърифати зиддикоррупсионӣ бояд ба хусусияти касби оянда пайваст карда шавад. Табиб, омӯзгор, муҳандис, иқтисодчӣ, ҳуқуқшинос ва хизматчии давлатӣ бо навъҳои гуногуни масъулияти касбӣ рӯ ба рӯ мешаванд. Аз ин рӯ, тарбияи поквиҷдонӣ бояд ба таҳлили ҳолатҳои воқеии касбӣ ва қабули қарорҳои ахлоқию ҳуқуқӣ асос ёбад.

Поквиҷдонии академӣ дар ин раванд аҳаммияти махсус дорад. Плагиат, фиреб дар имтиҳон, сохтакории натиҷа ё пешниҳоди кори дигарон ҳамчун кори худ метавонад муносибати шахсро ба ростқавлӣ ва масъулият заиф намояд. Аз ин рӯ, фарҳанги зиддикоррупсионӣ бояд аз фарҳанги ҳалолкорӣ дар таҳсил оғоз шавад.

Маърифати ҳуқуқӣ барои шаҳрвандони калонсол низ бояд идома ёбад. Қонунгузорӣ, хизматрасониҳои давлатӣ ва тартиби муроҷиат метавонанд тағйир ёбанд. Шаҳрванд бояд ба маълумоти саҳеҳ ва фаҳмо дастрасӣ дошта бошад. Мақомоти давлатӣ бояд на танҳо санадҳоро нашр кунанд, балки мазмуни ҳуқуқ ва уҳдадориҳои шаҳрвандонро бо забони фаҳмо шарҳ диҳанд.

Дар ин раванд воситаҳои ахбори омма ва муҳити рақамӣ нақши бузург доранд. Имрӯз қисми зиёди аҳолӣ иттилоотро тавассути сомонаҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ мегирад. Аз ин рӯ, маводи ҳуқуқӣ бояд дақиқ, кӯтоҳ, фаҳмо ва дар айни замон аз ҷиҳати ҳуқуқӣ саҳеҳ бошад. Ҳамзамон, рушди саводнокии медиавӣ зарур аст, зеро иттилооти нодуруст метавонад ба афкори ҷомеа таъсири манфӣ расонад.

Фарҳанги зиддикоррупсионӣ бо эътимод ба механизмҳои қонунӣ низ алоқаманд аст. Агар шаҳрванд ҳуқуқи худро донад, вале ба самаранокии муроҷиат ё шикоят эътимод надошта бошад, дониш ба рафтори фаъол табдил намеёбад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ бояд ҳамзамон бо такмили механизмҳои ҳифзи ҳуқуқ ва посухгӯии мақомоти давлатӣ сурат гирад.

Хизматчиёни давлатӣ низ бояд соҳиби сатҳи баланди фарҳанги ҳуқуқӣ бошанд. Барои онҳо донистани қонун танҳо талаботи касбӣ нест. Муносибати одилона ба шаҳрванд, худдорӣ аз бархӯрди манфиатҳо, риояи ахлоқи хизматӣ ва масъулият барои қарор ҷузъи фарҳанги поквиҷдонии касбӣ мебошанд.

Ҷомеаи шаҳрвандӣ метавонад ба рушди маърифати ҳуқуқӣ тавассути чорабиниҳои омӯзишӣ, таҳқиқот, машварат, мониторинг ва муҳокимаҳои ҷамъиятӣ мусоидат намояд. Муҳим аст, ки шаҳрванд худро танҳо объекти идоракунӣ эҳсос накунад, балки дар доираи қонун иштирокчии фаъоли ҳаёти ҷамъиятӣ бошад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги зиддикоррупсионӣ бояд хусусияти пайваста ва фарогир дошта бошад. Чорабинии якдафъаина ё маъракаи кӯтоҳмуддати иттилоотӣ наметавонад ҷаҳонбинии устувор ташаккул диҳад. Барои натиҷаи дарозмуддат зарур аст, ки оила, мактаб, донишгоҳ, муҳити касбӣ, мақомоти давлатӣ, воситаҳои ахбори омма ва ҷомеаи шаҳрвандӣ ба арзишҳои муштарак такя намоянд.

Муҳимтарин натиҷаи чунин сиёсат бояд танҳо зиёд шудани дониши назариявии аҳолӣ набошад. Натиҷаи воқеӣ он аст, ки шаҳрванд дар ҳолати мушаххас роҳи қонуниро интихоб кунад, пешниҳоди ғайриқонуниро рад намояд, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром кунад ва манфиати ҷамъиятиро қадр намояд.

Ҳамин тариқ, маърифати ҳуқуқӣ заминаи донишро фароҳам меорад, фарҳанги ҳуқуқӣ онро ба арзиш табдил медиҳад ва фарҳанги зиддикоррупсионӣ ин арзишҳоро ба рафтори устувори иҷтимоӣ мепайвандад. Ҷомеае, ки дар он қонун, поквиҷдонӣ ва адолат ба меъёри умумии рафтор табдил меёбанд, барои рушди устувор ва таҳкими давлатдории ҳуқуқбунёд заминаи мустаҳкам фароҳам месозад.

Кабутов Лутфулло-мудири шуъбаи
таъминоти кадрӣ ва коргузории
Маркази ҷумҳуриявии таълимию методӣ