Муассисаи таълимӣ дар баробари оила яке аз муҳимтарин институтҳои иҷтимоишавии шахсият мебошад. Кӯдак ва наврас дар мактаб на танҳо хондан, навиштан, ҳисоб кардан ва донишҳои илмиро меомӯзад, балки меъёрҳои муносибати иҷтимоӣ, масъулият, адолат, эҳтиром ба қоидаҳо ва муносибат ба ҳуқуқи дигаронро низ аз худ мекунад. Аз ин рӯ, нақши муассисаҳои таълимӣ дар ташаккули ҷаҳонбинии зиддикоррупсионии хонандагон хусусияти дарозмуддат ва бунёдӣ дорад.

Ҷаҳонбинии зиддикоррупсионӣ танҳо донистани мафҳуми коррупсия ё намудҳои ҳуқуқвайронкуниҳои ба он алоқаманд нест. Он системаи арзишҳо ва муносибатҳои шахсро дар бар мегирад, ки дар асоси он хонанда адолатро аз беадолатӣ, ҳуқуқро аз худсарӣ ва манфиати қонуниро аз бартарии ғайриқонунӣ фарқ мекунад.

Дар ташаккули чунин ҷаҳонбинӣ таълими назариявӣ зарур аст, аммо кофӣ нест. Хонанда беш аз ҳама аз таҷрибаи воқеӣ меомӯзад. Агар ӯ дар мактаб бубинад, ки қоидаҳо барои ҳама яксонанд, баҳогузорӣ ба дониш вобаста аст, омӯзгорон ба шаъну шарафи хонанда эҳтиром мегузоранд ва масъалаҳо бо роҳи одилона ҳал мешаванд, дар ӯ эътимод ба арзиши қонун ва адолат ташаккул меёбад.

Аз ҳамин сабаб, худи муҳити мактаб бояд ҳамчун воситаи тарбия баррасӣ карда шавад. Мактабе, ки дар он шаффофият, баробарӣ, масъулият ва муколама вуҷуд доранд, метавонад нисбат ба даҳҳо суҳбати назариявӣ таъсири бештар дошта бошад. Тарбияи зиддикоррупсионӣ пеш аз ҳама бояд дар муносибатҳои ҳаррӯзаи муассиса таҷассум ёбад.

Дар синни хурди мактабӣ мафҳумҳои ҳуқуқӣ бояд дар шакли барои кӯдак фаҳмо пешниҳод карда шаванд. Ростгӯӣ, риояи навбат, эҳтиром ба моликияти дигарон, иҷрои вазифа ва қабул кардани масъулият барои хатогӣ мафҳумҳои ибтидоие мебошанд, ки дар оянда заминаи фарҳанги ҳуқуқиро ташкил медиҳанд.

Дар синни миёна хонанда метавонад сабаб ва оқибати рафтори одилона ё ноодилонаро таҳлил кунад. Дар ин марҳила мафҳумҳои баробарӣ, масъулияти шаҳрвандӣ, манфиати ҷамъиятӣ, риояи қоидаҳо ва эҳтиром ба қонун бояд тадриҷан амиқтар карда шаванд.

Дар синфҳои болоӣ имкони муҳокимаи масъалаҳои мураккабтар фароҳам меояд. Хонандагон метавонанд мафҳуми коррупсия, истифодаи нодурусти ваколат, бархӯрди манфиатҳо, масъулияти ҳуқуқӣ, шаффофияти идоракунӣ ва нақши шаҳрвандро дар ҳифзи қонуният баррасӣ намоянд. Муҳим аст, ки чунин мавзӯъҳо ба шакли хушк ва азёдкунӣ пешниҳод нашаванд.

Методҳои фаъол барои ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ самараноктаранд. Ҳангоми таҳлили вазъият хонанда маҷбур мешавад мавқеи худро муайян кунад, далел пешниҳод намояд ва оқибати қарорро арзёбӣ кунад. Масалан, метавон вазъиятеро баррасӣ кард, ки ду хонандаи дорои натиҷаи яксон бо сабаби муносибатҳои шахсӣ имкониятҳои гуногун мегиранд. Чунин мисол хонандаро водор месозад, ки мафҳуми баробарӣ ва адолатро на ҳамчун истилоҳи китобӣ, балки ҳамчун масъалаи воқеӣ дарк кунад.

Дебат, бозии нақшӣ, таҳлили кейсҳо, лоиҳаҳои иҷтимоӣ ва корҳои гурӯҳӣ ба хонанда имконият медиҳанд, ки малакаи қабули қарор ва ҳимояи мавқеи худро инкишоф диҳад. Ҳамзамон, ӯ меомӯзад, ки фикри дигаронро эҳтиром кунад ва баҳсро бо далел пеш барад.

Поквиҷдонии академӣ яке аз самтҳои муҳими фаъолияти муассисаи таълимӣ мебошад. Аз синни мактабӣ бояд фаҳмонда шавад, ки гирифтани натиҷа бо роҳи фиреб муваффақият нест. Нусхабардорӣ, пешниҳоди кори шахси дигар ҳамчун кори худ ё истифодаи роҳҳои ғайриодилона барои гирифтани баҳои баланд дар назари аввал масъалаҳои хурд менамоянд, вале онҳо ба ташаккули муносибати шахс ба ҳалолкорӣ таъсир мерасонанд.

Баҳогузорӣ низ воситаи тарбия аст. Меъёрҳои баҳогузорӣ бояд барои хонанда равшан бошанд. Ӯ бояд донад, ки барои кадом дониш ва малака кадом натиҷа мегирад. Шаффофияти баҳогузорӣ ҳисси адолатро тақвият медиҳад ва эътимодро зиёд мекунад.

Худидоракунии хонандагон низ дорои имконияти бузурги тарбиявӣ мебошад. Вақте хонанда дар интихоби намоянда, муҳокимаи масъалаҳои синф ё ташкили чорабинӣ иштирок мекунад, ӯ масъулияти ҷамъиятиро дар амал меомӯзад. Шӯроҳои хонандагон, агар воқеан фаъол бошанд, метавонанд мактаби хурди демократия ва масъулияти шаҳрвандӣ гарданд.

Нақши роҳбарияти муассиса низ муҳим аст. Шаффофияти қабули қарорҳо, муносибати одилона ба омӯзгорону хонандагон, мавҷудияти механизмҳои муроҷиат ва муҳити бехатари равонӣ ба фарҳанги умумии мактаб таъсир мерасонанд. Фарҳанги зиддикоррупсионӣ танҳо дар синф ташаккул намеёбад. Он бояд ба фарҳанги идоракунии тамоми муассиса табдил ёбад.

Оила шарики табиии муассисаи таълимӣ мебошад. Агар мактаб ба хонанда арзишҳои поквиҷдонӣ ва адолатро омӯзонад, вале оила ба ӯ истифодаи роҳҳои ғайрирасмиро ҳамчун роҳи осон пешниҳод кунад, паёми тарбиявӣ зиддиятнок мегардад. Аз ин рӯ, кор бо падару модарон бояд қисми тарбияи ҳуқуқӣ бошад.

Технологияҳои рақамӣ барои ташаккули маърифати ҳуқуқии хонандагон имкониятҳои нав фароҳам овардаанд. Видеодарс, бозии интерактивӣ, тест, муҳокимаи онлайн ва захираҳои электронӣ метавонанд мавзӯъҳои мураккабро фаҳмотар созанд. Ҳамзамон, хонанда бояд тафаккури интиқодӣ ва саводнокии медиавӣ дошта бошад, то маълумоти саҳеҳро аз иттилооти нодуруст фарқ кунад.

Омодагии омӯзгорон барои чунин фаъолият аҳаммияти ҳалкунанда дорад. На ҳар омӯзгоре, ки мавзӯи фаннии худро хуб медонад, ҳатман барои тарбияи ҳуқуқӣ низ омода аст. Аз ин рӯ, масъалаҳои маърифати ҳуқуқӣ, ахлоқи касбӣ, поквиҷдонӣ, методикаи муҳокимаи масъалаҳои арзишӣ ва кор бо вазъиятҳои ахлоқӣ бояд дар рушди касбии омӯзгор мавқеи муносиб дошта бошанд.

Натиҷаи тарбияи зиддикоррупсионӣ набояд танҳо бо шумораи чорабиниҳо чен карда шавад. Муҳим он аст, ки ҷаҳонбинии хонанда чӣ гуна тағйир меёбад. Оё ӯ рафтори ноодилонаро шинохта метавонад? Оё медонад, ки роҳи дурусти ҳалли масъала чист? Оё омода аст масъулияти амали худро қабул кунад? Оё қоидаҳоро танҳо аз тарс ё аз рӯи эътиқод риоя мекунад? Маҳз ҳамин нишондиҳандаҳо метавонанд самаранокии воқеии тарбияро нишон диҳанд.

Ҳамин тариқ, муассисаҳои таълимӣ барои ташаккули ҷомеаи қонунмеҳвар масъулияти муҳим доранд. Мактаб метавонад аз синни барвақт дар хонанда фаҳмишеро ташаккул диҳад, ки адолат, поквиҷдонӣ ва масъулият на шиор, балки тарзи дурусти муносибат бо дигарон ва ҷомеа мебошанд. Агар муҳити таълимӣ худ ба ҳамин арзишҳо асос ёбад, ҷаҳонбинии зиддикоррупсионӣ тадриҷан ба қисми табиии шахсияти хонанда табдил меёбад.

Амирхонзода Хуршед-муовини
директори Маркази ҷумҳуриявии
таълимию методӣ