Омӯзгор дар ҷомеа на танҳо мутахассисе мебошад, ки донишҳои фанниро ба насли наврас интиқол медиҳад. Ӯ яке аз шахсиятҳои муҳимми таъсиргузор ба ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, муносибати иҷтимоӣ ва фарҳанги ҳуқуқии хонанда ба ҳисоб меравад. Дар солҳои мактабӣ шахсияти омӯзгор барои бисёр хонандагон намунаи рафтори калонсол, муносибат ба масъулият, адолат ва қоидаҳо мебошад. Аз ин рӯ, нақши омӯзгор дар ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва зиддикоррупсионии хонандагон аҳаммияти махсус дорад.

Тарбияи ҳуқуқӣ танҳо бо омӯзонидани моддаҳои қонун ё додани маълумот дар бораи ҳуқуқвайронкунӣ анҷом намеёбад. Хонанда бояд дар муҳити ҳаррӯза эҳсос намояд, ки қоида барои ҳама яксон аст, ҳуқуқи ӯ эҳтиром мешавад ва ҳар як қарор бояд асос дошта бошад. Омӯзгор шахсест, ки метавонад чунин таҷрибаро ҳар рӯз ба хонанда пешниҳод кунад.

Таъсири намунаи шахсии омӯзгор яке аз механизмҳои қавитарини тарбия мебошад. Агар омӯзгор аз хонанда ростқавлӣ талаб кунад, вале худ ба ваъдааш риоя накунад, паёми тарбиявӣ таъсири худро гум мекунад. Агар ӯ дар бораи адолат сухан гӯяд, вале нисбат ба хонандагон муносибати нобаробар дошта бошад, хонанда зиддияти байни сухан ва амалро эҳсос мекунад. Аз ин рӯ, барои тарбияи фарҳанги ҳуқуқӣ мутобиқати сухан ва рафтори омӯзгор аҳаммияти асосӣ дорад.

Баҳогузорӣ яке аз муҳимтарин соҳаҳои таҷрибаи адолати хонанда мебошад. Барои хонандаи мактаб баҳо танҳо рақам нест. Он натиҷаи меҳнат, эътирофи кӯшиш ва муносибати омӯзгорро ифода мекунад. Агар меъёрҳои баҳогузорӣ равшан ва барои ҳама яксон бошанд, хонанда мефаҳмад, ки натиҷа ба дониш ва фаъолияти ӯ вобаста аст.

Баръакс, баҳогузории субъективӣ метавонад ҳисси беадолатиро ба вуҷуд орад. Аз ин рӯ, омӯзгор бояд меъёрҳои баҳогузориро пешакӣ шарҳ диҳад, қарорҳои худро асоснок намояд ва ба хонанда имконияти фаҳмидани хатогиҳои худро диҳад. Ин амал танҳо ба сифати таълим не, балки ба ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ таъсир мерасонад.

Муносибати баробар ба хонандагон низ принсипи муҳим мебошад. Вазъи иқтисодӣ ё иҷтимоии оила, сатҳи пештараи дониш, муносибати шахсӣ ва дигар омилҳо набояд ба ҳуқуқи хонанда барои гирифтани таълими босифат таъсир расонанд. Омӯзгор бояд дар амал нишон диҳад, ки эҳтироми инсон ва ҳуқуқи ӯ ба муносибати одилона аз натиҷаи таҳсил ё шароити шахсӣ вобаста нест.

Ахлоқи касбии омӯзгор дар ин раванд мавқеи махсус дорад. Шахсияти омӯзгор бо ваколат ва эътимоди муайяни иҷтимоӣ алоқаманд аст. Истифодаи дурусти ин ваколат худ дарси муҳим барои хонанда мебошад. Омӯзгоре, ки мавқеи худро барои таҳқир, фишор ё манфиати шахсӣ истифода намебарад ва дар муносибат бо хонандагон ҳудуди касбиро риоя мекунад, нишон медиҳад, ки ҳар гуна ваколат бояд бо масъулият ҳамроҳ бошад.

Маҳз ҳамин фаҳмиш барои тарбияи зиддикоррупсионӣ муҳим аст. Дар сатҳи васеъ коррупсия низ метавонад шакли истифодаи нодурусти ваколат ба манфиати шахсӣ бошад. Аз ин рӯ, вақте хонанда аз синни мактабӣ муносибати дурусти байни ваколат ва масъулиятро мушоҳида мекунад, барои дарки ин масъала дар оянда заминаи хуб пайдо мешавад.

Омӯзгор ҳамзамон метавонад тарбияи ҳуқуқиро тавассути мазмуни дарсҳо тақвият диҳад. На танҳо фанҳои ҳуқуқ ва ҷомеашиносӣ, балки адабиёт, таърих, забон, технология ва ҳатто фанҳои табиӣ метавонанд имкониятҳои тарбияи арзишҳоро дошта бошанд. Масъалаҳои масъулият, адолат, меҳнати ҳалол, ҳуқуқи дигарон ва манфиати ҷамъиятӣ метавонанд дар робита бо мавзӯъҳои гуногун баррасӣ шаванд.

Муҳим аст, ки омӯзгор аз усулҳои танҳо насиҳатӣ канорагирӣ кунад. Вақте хонанда танҳо мешунавад, ки «чунин кардан дуруст аст», ӯ мумкин аст ин фикрро аз ёд кунад, вале дар вазъияти воқеӣ истифода карда натавонад. Агар бошад, хонанда масъалаи мушаххасро таҳлил кунад, байни чанд қарор интихоб намояд ва оқибати ҳар як интихобро баррасӣ кунад, тафаккури ахлоқӣ ва ҳуқуқии ӯ фаъолтар инкишоф меёбад.

Масалан, омӯзгор метавонад вазъиятеро пешниҳод кунад, ки хонанда имкони гирифтани баҳои баландро тавассути фиреб дорад, вале касе ӯро назорат намекунад. Муҳокима бояд на танҳо ба саволи он ки фиреб манъ аст, балки ба он равона шавад, ки чаро ростқавлӣ дар чунин ҳолат арзиш дорад. Маҳз ҳамин гузариш аз назорати берунӣ ба масъулияти дохилӣ асоси фарҳанги поквиҷдонӣ мебошад.

Поквиҷдонии академӣ яке аз муҳимтарин майдонҳои тарбияи ахлоқии хонанда мебошад. Омӯзгор бояд нишон диҳад, ки нусхабардорӣ ё пешниҳоди кори дигарон ҳамчун кори худ на танҳо вайрон кардани қоида, балки аз худ кардани натиҷаи меҳнати дигарон мебошад. Ҳамзамон, омӯзгор бояд чунин супоришҳо ва муҳити таълимиро ташкил кунад, ки хонандаро ба кори мустақил ҳавасманд намоянд.

Муносибати омӯзгор ба хатои хонанда низ аҳаммияти тарбиявӣ дорад. Агар ҳар як хато танҳо бо ҷазо ҷавоб дода шавад, хонанда метавонад ба пинҳон кардани он одат кунад. Агар омӯзгор хатогиро ҳамчун имконияти омӯзиш истифода кунад ва ҳамзамон масъулиятро талаб намояд, хонанда меомӯзад, ки эътироф ва ислоҳи хато нишонаи заъф нест, балки ҷузъи рафтори масъулиятнок аст.

Муҳити равонии синф низ барои фарҳанги ҳуқуқӣ муҳим мебошад. Хонанда бояд имконияти баён кардани фикри худро дошта бошад, аммо ҳамзамон эҳтиром ба андешаи дигаронро омӯзад. Озодии сухан бо масъулият, муколама бо эҳтиром ва ҳуқуқ бо уҳдадорӣ ҳамеша пайвастанд. Омӯзгор метавонад ин робитаро тавассути тарзи идора кардани муҳокимаҳо ба хонанда омӯзонад.

Тафаккури интиқодӣ низ яке аз унсурҳои фарҳанги зиддикоррупсионӣ мебошад. Шахсе, ки ҳар иттилоотро бидуни санҷиш қабул мекунад, метавонад осонтар таҳти таъсири овоза ё манипулятсия қарор гирад. Омӯзгор бояд хонандаро ба санҷидани манбаъ, муқоисаи далелҳо, фарқ кардани воқеият аз андеша ва қабули қарори асоснок одат диҳад.

Ин масъала дар шароити рушди шабакаҳои иҷтимоӣ аҳаммияти бештар пайдо кардааст. Хонанда бояд донад, ки масъулият барои рафтор танҳо ба муҳити воқеӣ маҳдуд нест. Паҳн намудани маълумоти бардурӯғ, таҳқир, истифодаи бе иҷозати маводи дигарон ва вайрон кардани дахлнопазирии шахсӣ дар фазои рақамӣ низ масъалаҳои ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ мебошанд.

Ҳамкории омӯзгор бо оила барои устувории тарбия зарур аст. Агар падару модар ва омӯзгор дар масъалаҳои адолат, масъулият ва поквиҷдонӣ муносибати муштарак дошта бошанд, кӯдак паёми равшан мегирад. Дар ин раванд омӯзгор метавонад на танҳо бо хонанда, балки бо волидайн низ корҳои маърифатӣ анҷом диҳад.

Барои иҷрои чунин вазифаи мураккаб худи омӯзгор ба рушди касбии пайваста ниёз дорад. Донистани фан барои омӯзгори муосир кофӣ нест. Ӯ бояд дорои фарҳанги ҳуқуқӣ, ахлоқи касбӣ, малакаи ҳалли вазъиятҳои баҳснок, салоҳияти коммуникатсионӣ ва саводнокии рақамӣ бошад.

Дар барномаҳои тайёркунӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон масъалаҳои поквиҷдонии касбӣ, ҳуқуқи кӯдак, пешгирии табъиз, бархӯрди манфиатҳо, баҳогузории одилона ва методикаи тарбияи шаҳрвандӣ бояд мавқеи муносиб дошта бошанд. Омӯзгоре, ки худ моҳияти ин арзишҳоро амиқ дарк кардааст, метавонад онҳоро самараноктар ба хонанда интиқол диҳад.

Ҳамин тариқ, нақши омӯзгор дар ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва зиддикоррупсионии хонандагон бо як соати тарбиявӣ ё шарҳи як мавзӯъ маҳдуд намегардад. Ин нақш дар ҳар муносибат, ҳар баҳогузорӣ, ҳар қарор ва ҳар намунаи рафтори омӯзгор зоҳир мешавад.

Омӯзгори дорои фарҳанги баланди касбӣ метавонад дар шуури хонанда фаҳмишеро ташаккул диҳад, ки қонун маҳдудият барои инсон нест, балки кафолати адолат ва ҳуқуқи ӯст; поквиҷдонӣ танҳо талаботи ахлоқӣ нест, балки асоси эътимод мебошад; масъулият танҳо ҷавоб додан барои хато нест, балки қобилияти интихоб намудани роҳи дуруст аст.

Маҳз аз ҳамин гуна таҷрибаҳо фарҳанги устувори ҳуқуқӣ ташаккул меёбад. Хонандае, ки дар мактаб адолатро эҳсос кардааст, поквиҷдониро таҷриба намудааст ва масъулияти худро дарк кардааст, барои ба шаҳрванди қонунмеҳвар ва масъулиятшинос табдил ёфтан заминаи бештар дорад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани мақом ва салоҳияти ахлоқию ҳуқуқии омӯзгор яке аз роҳҳои муҳимми сармоягузорӣ ба фарҳанги ҳуқуқӣ ва солимии маънавии ҷомеаи оянда мебошад.

Назаров Алишер-мудири шуъбаи
муҳосибот ва банақшагирии
Маркази ҷумҳуриявии таълимию методӣ